HUIS VOOR FILOSOFIE, vzw werd opgericht door dr. Gerard Bodifee en Lucette Verboven om verbanden tussen wetenschap, religie en filosofie te exploreren via lezingen, studiedagen en reizen. Studiedagen 2017 in samenwerking met dr. Pieter Thyssen. www.bodifee. be en www.theoretischminimum.be

Artikel van Gerard Bodifee over Georges Lemaître

Leuven zonder Lemaître

 Honderd jaar geleden, in februari van het derde jaar dat de Groote Oorlog woedde, verscheen in de verslagen van de Pruisische Academie een artikel dat beschreef hoe het heelal zich in ruimte en tijd uitstrekt. De auteur was Albert Einstein. Het artikel omvatte slechts enkele bladzijden waarop uiteengezet werd wat de vorm is van het heelal. Einstein gebruikte zijn algemene relativiteitstheorie, die hij in 1915 voltooid had, om uit te rekenen hoe de materie die het heelal vult de structuur van de ruimte-tijd bepaalt. Dank zij zijn theorie was het voor het eerst mogelijk de vraag te beantwoorden hoe ruimte en tijd zich op kosmische schaal ontvouwen.

Maar het artikel werd geen succes. Einstein beschreef een heelal dat zich oneindig in de tijd en eindig in de ruimte uitstrekt. Ondanks het eindige volume heeft het heelal nergens een grens omdat de vierdimensionale ruimte-tijd in zichzelf gekromd is (ongeveer zoals een boloppervlak een eindig gekromd vlak is zonder grens). Einstein begreep echter dat een dergelijk heelal niet stabiel kan omdat de gravitatie-kracht het geheel zou doen instorten. Daarom voegde hij aan zijn formules een zogenaamde 'kosmologische term' toe, die het fysisch effect heeft van een afstoting en daarmee de aantrekkingskracht compenseerde. Dat was zijn vergissing.

In Rusland las Alexander Friedmann het artikel van Einstein en voerde op zijn beurt berekeningen uit. Friedmann vond, zoals Einstein, dat het heelal niet stabiel kan zijn, en besloot daaruit dat de ruimte ofwel moet samentrekken ofwel moet expanderen. Einstein vernam wat de Rus had berekend maar was niet overtuigd. Helaas overleed Friedmann toen hij amper 37 was, en vóór hij Einstein kon ontmoeten.

In 1923 schreef de Belgische katholieke priester en wiskundige, Georges Lemaître, een opmerkelijk artikel over de relativiteitstheorie. Vier jaar later wordt hij hoogleraar aan de Katholieke Universiteit van Leuven en publiceerde hij een baanbrekend artikel over de structuur en evolutie van het heelal. Amerikaanse astronomen hadden ondertussen met hun  reuze-telescopen waargenomen dat de melkwegstelsels in de ruimte zich allemaal van elkaar verwijderen. Lemaître verklaarde in zijn artikel deze vluchtsnelheden als een gevolg van de expansie van de ruimte, die voortvloeit uit de relativiteitstheorie. Hij werkte een fysisch model uit dat hem toeliet te berekenen hoe de ruimte in de loop van de tijd uitzet.

Weer kostte het moeite Einstein te overtuigen. Om filosofische redenen hield Einstein vast aan een stabiel en statisch heelal en gruwelde hij van de idee dat het heelal als een zeepbel uit elkaar kan spatten. Toch toonde Lemaître in latere artikels aan dat het heelal wel degelijk uitdijt, en Einstein zou hem weldra gelijk geven. Volgens Lemaître nam het heelal miljarden jaren geleden een aanvang vanuit een uiterst compacte begintoestand die hij het oeratoom (atome primitif) noemde. Het uiteenvallen van dat atoom gaf het ontstaan aan de materiële bestanddelen van het huidige heelal en aan de expanderende ruimte en tijd.

Lemaître hield zijn theorie van het ontstaan van het heelal (later door Fred Hoyle, een tegenstander van het idee, spottend de Big Bang theorie genoemd) zorgvuldig gescheiden van zijn religieus geloof. Een wetenschappelijke theorie mag niet gebruikt worden als bewijs voor inzichten die uit het geloof voorkomen, hield hij Pius XII voor. De Big Bang is niet de schepping waar de Bijbel over spreekt.

Lemaître overleed in 1966. Er is geen enkele moderne kosmoloog die zijn naam niet kent. Algemeen wordt hij erkend als de vader van de theorie van het uitdijend heelal. Over zijn werk worden nog steeds boeken geschreven en symposia georganiseerd. Alleen Leuven, de stad waar hij vrijwel zijn hele leven gewoond en gewerkt heeft, is hem vergeten. Geen enkele straat of plein of gebouw is naar hem gebouwd. Enkele jaren geleden werd het Foch-plein herdoopt in het Rector de Somer-plein. Dat was een goed idee. Maar kan er ook niet ergens een plekje voor de internationaal gerenommeerde kosmoloog gevonden worden? Louvain-la-Neuve heeft een 'avenue Georges Lemaître' en een grote 'Lemaître aula'. Maar Lemaître was dan ook Franstalig en een felle tegenstander van de splitsing van de universiteit. Misschien verklaart dat waarom een van de grootste wetenschappers die Leuven voortbracht te licht bevonden wordt voor een straatnaambordje.

Huis voor Filosofie:
Werd gerealiseerd sinds 1999:
- 68 Abdij-en andere weekends
- 46 Buitenlandse reizen waaronder 25 groepen naar Kreta
- 8 Lessenreeksen aan de Universiteit Maastricht, Studium Generale
- 14 Studiedagen in Leuven